نسيمي يكي از شاعران بزرگ مكتب حروفيه آذربايجان است. مكتب حروفيه در  دوره امير تيمور گوركاني توسط حسين فضل الله تبريزي در آذربايجان پايه گذاري  گرديد. حروفيه داراي جهان بيني شيعه ـ اسلامي بوده  و به نقش «حروف» در زندگي اعتقاد داشت. پيروان فضل الله چون اكثرا عقايد خود را با حروف و اعداد  بيان مي كردند بدين جهت به «حروفيه» معروف شدند. آنها در مورد اساس آفرينش كاينات معتقد بودند كه زمين و آسمانها با اداء كلمه «كُن» (شو، باش) از طرف خداوند موجود گرديده است

آن ذات كه امر «كُن» چو فرمود          

گرديد سماء و ارض موجود

لذا اگر خداوند همين حروف را از ذات اشيا بيرون بكشد چيزي از اشياء كه قايم  به وجود آن حروف هستند باقي نمي ماند و جهان  ويران مي شود:

گر كلام حق تعالي را  ز شي           

در كشي  چيزي نمي ماند ز وي

اگر از مباحث كلامي مكتب حروفيه اغماض كنيم آنها در مسائل اجتماعي معتقد به  برابري انسانها بوده و چون انسان را بعنوان «خليفه الله» يعني جانشين خدا در زمين مي دانستند لذا معتقد بودند كه انسان به علت داشتن همين صفت داراي حق و حقوق الهي است و نبايد اين حق و حقوق پايمال قدرت قدرتمندان گرديده و از كله انسانها، كه چهره اش همچون وجه الله (صورت خدا) مي باشد، نبايد مناره ها ساخته شود و بدين ترتيب با استدلالات ساده و  پيچيده ديني ـ فلسفي به جايگاه  رفيع انسان در آفرينش و نقش خدا گونگي آن در اجتماع تاكيد و در اين راه جان خود را نيز فداي همنوعان خويش مي كردند. نسيمي يكي از متفكران و مبارزان اين مكتب بود كه معتقد به مساوات و حقوق برابري زبانها بود و زبان تركي آذربايجاني زبان گفتاري و نوشتاري بيشتر پيروان اين مكتب محسوب مي شد. نسيمي عاقبت در راه مبارزه در راه حق و برابري انسانها در شهر حلب دستگير و به اعدام محكوم  و پوست از تنش بر كندند. اين مقاله شرح كوتاهي از زندگي و مرگ پر افتخار اوست.

■ نام

مؤلف كتاب «كنوز‌الذهب في‌‌تاريخ حلب» كه از مورخين معاصر نسيمي است نام او را «علي» مي‌داند و اين نام در منابع حروفي از قبيل «شرح عرشنامه» و «وصيت ‌نامه‌ فضل‌اللـه» تأييد گرديده است. در وصيت ‌نامه با تأكيد بر «سيد» بودن او آمده است: «علي محرم است او را با خود ببرند. سيدعلي بايد كه در خدمت تقصير نكند. وقت كار است ضايع نماند.»1

در شرح عرشنامه نيز با تأكيد بر عنوان «امير» در اول اسم نسيمي آمده است: «خليفه‌ي فضل‌اللـه و واقف اسرار سراير كلام‌اللـه امير سيد علي نور اللـه قبره فرموده است.»2

گويا نسيمي در دوره‌ي اول شاعري، اسم خويش را به عنوان تخلص به كار مي‌برد چنانچه در اشعار مختلف اين تخلص آمده است:

بيا بشنو «علي»، اسرار معني                

زعشق يـار وز وصل حبيبم

پيش وجهت هالك آمد جمله‌ي اشيا «علي»

شاد زي زان روي خرّم، گو بمير از غم رقيب3

ابن‌حجر عسقلاني يكي ديگر از مورخين معاصر نسيمي در كتابش نام او را «نسيم‌الدين» مي‌داند كه به احتمال قوي بايد لقب اوليه نسيمي بوده باشد نه نامش.

■ لقب و تخلص شعري

گويا نسيمي قبل از حروفيگري لقب «نسيم ‌الدين» را داشت كه بعداً به عللي آن را به «عماد الدين» تغيير داد. كمال ‌الدين حسين گازرگاهي در كتاب «مجالس‌العشاق» خود او را «امير عماد الدين» مشهور به نسيمي مي‌داند4 اين لقب عماد الدين به صورت مخفف آن، گاهي به عنوان تخلص شعري او نيز به كار رفته است:

روزي اگر به كوي مراد مي ‌رسي «عماد»

آنجا مقام توست، گذر كن كه منزل است

نسيمي در مواردي «ابوالفضل» نيز تخلص كرده است:

حرف ما ابجد عشق است چه داند نحوي

منطق ‌الطير «ابوالفضل» زبان دگر است

او قبل از اختيار تخلص «نسيمي»، تخلص‌هاي «سيد»، «هاشمي»، «حسيني» نيز داشت. در ميان اين تخلص‌ها به نظر مي‌رسد كه تخلص نسيمي آخرين تخلص اوست چه اشعار سروده شده با اين تخلص در اوج قدرت و استحكام است.

■ در مورد عنوان «اميري» نسيمي

در منابع و مآخذي از قبيل استوانامه، مجالس‌العشاق، شرح عرشنامه، ديوان نسخه خطي كتابخانه سنا و ديوان نسخه‌ي خطي كتابخانه تبريز متعلق به حاجي‌محمد نخجواني از نسيمي با عنوان «امير» ياد گرديده و در سر عنوان نسخه خطي كتابخانه تبريز آمده است: «هذا ديوان سيد العارفين والعاشقين قطب ‌المحققين امير عماد الدين سيد نسيمي سلام‌ اللـه عليه».

امير در لغت به معني امر و فرمان ‌دهنده و فرمانده مي‌باشد و در بادي امر چنين به نظر مي‌رسد كه عنواني بي‌ربط يا تزييني براي عمادالدين نسيمي است ولي اگر به ياد آوريم كه حروفيه داراي «خط‌ مشي مسلحانه» بوده و همواره «حجت قاطع» (دليل محكم) را غير از كلام (كتاب جاويدان ‌نامه)، «سيف بتّار» (شمشير برّان» مي‌دانستند و از قول فضل مي‌آوردند كه:

حجت قـاطع بـه غيـر اين كلام                  

نيست غير از سيف بتّار والسلام

و نيز با عنايت به اين كه آنها همواره در آرزوي به دست آوردن تيغ (شمشير) براي جهاد با منكران بودند و مي‌گفتند:

گر به دست آريم ما يك روز تيغ                          

شكر حق گوييم وگرنه صد دريغ

لذا مي‌توان به راحتي متوجه گرديد كه حروفيه در بين خود داراي تشكيلات و حتي «شاخه‌ي نظامي» نيز بودند كه در شرايط خاص، ترور و قيام نيز مي‌كردند. احتمالاً سيد عمادالدين نسيمي نيز علاوه بر «شاخه‌ي تبليغات» در سمت رهبري يكي از «شاخه‌هاي نظامي» حروفيه نيز بود. اين نظر را وجود لقب امير در نام‌ هاي عده‌اي از حروفيان از قبيل اميركليم ‌اللـه و امير نوراللـه از فرزندان فضل كه اين آخري داراي القاب «سرور شهيدان» و «فضل الشهدا» ست تأييد مي‌كند. به ويژه اين كه امير نوراللـه از طراحان ترور شاهرخ تيموري پادشاه ايران و توران بود و احتمالاً به همراه ساير دستگير شدگان بعد از شكنجه‌هاي بسيار اعدام شده است. همچنين مي‌دانيم كه از بين نُه خليفه فضل، تنها دو نفر يعني امير‌ عمادالدين نسيمي و اميردرويش علي كيوان داراي لقب اميري بودند و اين نيز احتمالاً نشانگر سمت آنها در «شاخه نظامي» حروفيه بود. نظر ديگر در مورد عنوان اميري چنين است:

مي‌دانيم كه به سيدها در زمان قديم «شاه‌» مي‌گفتند مثل شاه نعمت‌اللـه ولي، شاه قاسم انوار، شاه فضل ولي و «اين ظاهراً بايد بدان سبب باشد كه معتقدان به حروفيه كه سلطنت معنوي براي فضل‌اللـه استرآبادي قائل بوده و او را «شاه‌ فضل» مي‌ناميده‌اند براي مريدان و خلفاي او نيز امارت معنوي قايل شده و از اين رهگذر نام نسيمي با عنوان امير همراه گشته است.»5

■ محل تولد نسيمي

در مورد محل تولد نسيمي اتفاق نظري در مراجع و منابع وجود ندارد. لطيفي در تذكره‌الشعراي خود او را از دهكده‌ي «نسيم» حومه بغداد مي‌داند6 اين نظريه از طريق لطيفي به تذكره‌الشعراي قنالي‌زاده نيز راه يافته و قنالي‌زاده با اخذ نظر او از بابت تطابق تخلص با محل تولد نسيمي در تذكره خود مي‌نويسد: «ديار بغداددن ناحيه‌ي نسيمدن وزان اولمغله مخلص مزبورايله و سيم اولموشدور» يعني «از ناحيه ‌ي نسيم ديار بغداد وزان گرديده و با آن تخلص نيز تطابق زيبايي انجام داده است.»7

اين نظريه از سوي يك نويسنده حروفي نيز مورد قبول واقع شده است.8

اما مؤلف تاريخ عراق اين قول را تأييد نكرده و متذكر شده كه اصلاً چنين دهكده‌اي در حومه بغداد وجود نداشته و معتقد است كه نسيمي در معيت فضل‌اللـه به بغداد رفته و يا از تركمانان مهاجر به بغداد بوده است9 لذا او نسيمي را عراقي و ساكن بغداد نمي‌داند بلكه همچون مسافر و مهاجر از ايشان ياد مي‌كند.

«ابن ‌عماد الحنبلي» مؤلف «شذرات الذهب في‌اخبار من ذهب» نسيمي را متولد «تبريز» دانسته و از او با پسوند «تبريزي» نام مي‌برد.10 در اين ميان «عاشق چلبي» در تذكره‌الشعراي خود نسيمي را از تركمانان شهر «آمد» مي‌داند.11

يكي ديگر از شهرهايي كه در تذكره‌ها به عنوان محل تولد نسيمي آمده است شهر شيراز است. جلالي پندري در كتاب خويش در مورد مراجعي كه بر شيرازي بودن نسيمي تأكيد دارند مي‌نويسد:

« برخي از اصحاب تذكره كه منبع و مآخذ آنها تذكره ‌ي عرفات العاشقين (تأليف در سال 1023 هجري) بوده است به تبعيت از عبارت اوحدي بلياني: «سيد جلال ‌الدين نسيمي مولدش از الكاي شيراز است.»12 او را شيرازي دانسته‌اند از آن جمله محمدبن دارابي شيرازي در تذكره ‌ي لطايف ‌الخيال (تأليف در 1076)13 و واله داغستاني در رياض‌الشعرا (تأليف در 1161)14 و رضاقلي‌خان هدايت در رياض‌العارفين (تأليف در 1260)15 نويسنده‌ي مزارات تبريز (تأليف در قرن يازدهم هجري) نيز او اهل بيضاي فارس دانسته است.16 مولفان ديگر نيز كه مرجع و مآخذشان رياض‌العارفين بوده به تبعيت از هدايت او را «شيرازي» دانسته‌اند از جمله صاحب فارسنامه‌ي ناصري و «ريحانه‌الادب»17.

اگر نسيمي را چنانچه مؤلف «فارسنامه‌ي ناصري» مي‌نويسد اهل «زرقان فارس» بدانيم طبيعتاً بايد نسيمي را از «تركان شيراز» و به ويژه از «ايل قشقايي» بايد محسوب بداريم. از تواريخ حروفيه اين را مي‌دانيم كه نسيمي در حدود 19ـ 18 سالگي توسط علي‌الاعلي برادر و جانشين فضل جلب مكتب حروفيه گرديده است. اين را نيز مي‌دانيم كه خود علي‌الاعلي در اثر تشويق‌ها و اصرارهاي يك جوان شيرازي به نام «عليشاه شيرازي» به سرودن شعر روي آورده است چه خود علي‌الاعلي در توحيد نامه به اين مسئله چنين اشاره مي‌كند:

داشتم ياري عزيزي نوجوان

نورسيده برده علم از كهنگان

بود شيرازي عليشاه او بنام

درشد از فضل در دارالمقام

دايماً درخواست كردي زين فقير

كانچه مي‌يابي تو از فضل كبير

بهر ارشاد خلايق مي‌نويس

تا از آن با علم حق گردند انيس

داد چون توفيق فضل رهنما

شد قبول آن التماس پاك را

چند ‌رمزي آنچه بر خاطر‌گذشت

شد‌ پديد از اصل ‌و ‌فرع هفت ‌و ‌هشت

نكته‌اي در جاوداني نامه‌اش

گشت مكنون ‌از مبارك خامه‌اش18

و نيز «مي‌دانيم كه در بين بيش از هفتاد نفر از ياران و مريدان فضل‌اللـه كه نامشان در كتاب‌ها و رساله‌هاي اين پيروان ضبط گرديده نام چند تن از آنها علي بوده، تنها علي‌الاعلي و سيد علي عمادالدين نسيمي هستند كه شاعر بوده‌اند و باز تنها علي‌اي كه شيرازي بوده همين سيد نسيمي مي‌باشد و به كار بردن نام علي‌شاه در آن دوران حكايت از سيادت وي دارد.»19

از طرف ديگر دانشمندان و ادباي جمهوري آذربايجان با تحقيقات خود معتقدند كه نسيمي اهل «شيروان» و از منطقه «شماخي» بوده است چنانچه پروفسور حميد آراسلي به همين مورد اشاره كرده مي‌نويسد: «از پژوهش‌هاي ادباي آذربايجان نيز آشكار شده است كه شاعر (= نسيمي) اهل شيروان است.»20

مسئله شيرواني بودن نسيمي را شايد متن وصيت‌نامه كمي در سايه قرار دهد و گفته هاي علي‌الاعلي نيز مزيد بر علت گردد چه از تاريخ حروفيه برمي‌آيد كه آنها در شيروان نتوانسته بودند جاي پايي براي خويش پيدا كنند و اهل شيروان با مسئله حروفيه خصمانه برخورد مي‌كردند چنانچه فضل‌اللـه به صراحت مي‌گويد كه در تمام عمرش در شيروان دوست و آشنايي نداشته و شروان به منزله‌ي كربلاي او محسوب مي‌شود:

در همه عمرم مرا يك دوست در شروان نبود

دوست كي باشد كجا اي كاش بودي آشنا

من حسين وقت و نااهلان يزيد و شمر من

روزگارم جمله عاشورا و شروان كربلا

در صورتي كه اگر نسيمي اهل شروان بود مطمئناً داراي دوست و فاميل و آشنايي در شروان مي‌شد و فضل‌اللـه با چنين صراحت ذكر نمي‌كرد كه از اهل شروان كسي همراهي او را نكرده است! پس آن همه همراهي و جانفشاني‌هاي نسيمي چگونه در حكم كلي «يك دوست» نمي‌گنجد؟!

نهايت اين كه با نگرشي به پسوند مكاني نسيمي اين مسئله روشن مي‌شود كه منابع اوليه او را به صورت «بغدادي»، «بغدادي تبريزي»، «تبريزي» و «شيرازي» و... چون نوشته‌اند با رد نظريه بغدادي و عدم وجود دهكده نسيم در حومه بغداد چنين به نظر مي‌رسد كه شق «تبريزي» بودن اصلح و صحيح بايد بوده باشد چه «ابن‌ عماد الحنبلي» مؤلف «شذرات ‌الذهب في‌اخبار من ذهب» نسيمي را به صراحت «تبريزي» مي‌داند.21

■ سال تولد و شهادت

از سال تولد نسيمي در تذكره‌ها و منابع سخني نيست ولي از آنجايي كه او در سنين نوجواني جذب مكتب حروفيه گرديده و در سال 804 هجري يا 796 هجري در زمان قتل فضل‌ در سنيني بود كه به مقام خليفه‌گي فضل نايل گرديده بود اگر اين سن را در حدود 25 سالگي نسيمي بگيريم تولد او را مي‌توان سال 779 ه‍. ق دانست كه با توجه به مرگ او در سال 820 يا 821 و به روايتي در سال 827 سن او را در حين شهادت چيزي در حدود 41 تا 58 سال مي‌توان تخمين زد.

«س ـ جويا» نويسنده‌ي مقدمه‌ي ديوان فارسي فضل ‌اللـه با استناد به تحقيقات محققين جمهوري آذربايجان مي‌نويسد: «سال تولد نسيمي را 748 هجري شمسي حدس مي‌زنند و تاريخ  وفاتش را سال‌هاي 783 ـ 896 ـ 804 هجري شمسي نوشته‌اند. مؤلفين تاريخ ادبيات آذربايجان كه در شوروي تحقيقات زيادي درباره‌ي شاعر كرده‌اند سال 796 را صحيح مي‌دانند.»22

■ عضوگيري به مكتب حروفي

نسيمي در عنفوان جواني توسط علي‌الاعلي برادر فضل ‌اللـه نعيمي جذب مكتب حروفي شد و از شاگردان خاص علي‌الاعلي خليفه اول فضل  گرديد. نويسنده حروفي استوانامه به صراحت بر اين مسئله تأكيد دارد. غياث ‌الدين محمد نويسنده استوانامه مي‌نويسد: «اين فقير از حضرت ايشان (علي‌الاعلي) به رسم لطيفه سئوال كردم و گفتم كه چون است كه امير سيد نسيمي كه كمينه از شاگردان و هدايت يافتگان شما بودند اين همه دعوي انانيت كرده‌اند؟»23

اين مسئله به روشني نشان مي‌دهد كه نسيمي از شاگردان و عضوگيري شدگان علي‌الاعلي بوده است. در ضمن لازم به توضيح  است كه نام علي‌الاعلي در حقيقت «علي» بود ولي جهت دوري از اشتباه و تخليط با علي‌هاي ديگر او را «علي‌الاعلي» يعني علي بزرگتر و والاقدرتر مي‌‌ناميدند. اين را نيز مي دانيم كه نام فضل‌اللـه كه برادر بزرگتر علي‌الاعلي است حسين بود و او خود در اشاره به همين مسئله گفته است اگر چه حضرت علي بر امام ‌حسين از نظر تاريخي تقدم زماني داشته است ولي در خانواده آنها حسين بزرگتر و علي برادر كوچكتر بود:

اولين آمد حسين، آخر علي                    

با كهين از مهتر آمد كاملي

به هر حال «علي» فردي است كه نسيمي را به مكتب حروفيه وصل كرده است.

■ علاقه به شعر و شاعري

نسيمي از همان نوجواني علاقه خاصي به شعر و شاعري داشت و حتي در اين راه به قدري مُصر بود كه توانست استاد خويش علي‌الاعلي را نيز به سوي شعر جذب كند. علي‌الاعلي در توحيدنامه به اين «نوجوان نورسيده» كه داراي علم كهنگان و پيشنيان بود و اصرار مي‌كرد كه او تعليمات فضل را براي ارشاد خلايق بنويسد اشاره كرده است:

داشتم ياري عزيزي نوجوان

نورسيده برده علم از كهنگان

بود شيرازي عليشاه او بنام

درشد از فضل در دارالمقام

دايماً درخواست كردي زين فقير

كانچه مي‌يابي تو از فضل كبير

بهر ارشاد خلايق مي‌نويس

تا از آن با علم حق گردند انيس

داد چون توفيق فضل رهنما

شد قبول آن التماس پاك را

چند‌رمزي آنچه بر خاطر‌گذشت

شد‌پديد از اصل‌و‌فرع هفت‌ و ‌هشت

نكته‌اي در جاوداني نامه‌اش

گشت مكنون ‌از مبارك خامه‌اش24

عاقبت علاقه به شعر و شاعري او را به وادي ادبيات كشاند و او توانست در سه زبان تركي، فارسي، عربي سه ديوان مهم براي علاقمندان به يادگار بگذارد. ديوان تركي نسيمي و صلابت و استحكام شعري او نشان مي‌دهد كه هيچ ستاره‌اي ادبي در قرون وسطا درخشندگي نسيمي در ادبيات آذربايجان را ندارد.

■ رسيدن به مقام خليفه‌گي در مكتب حروفيه

نسيمي با طي مدارج ترقي در مكتب حروفيه با شور و علاقه و عشق و ايماني كه به مكتب جديد شيعه از خود نشان مي‌داد به سرعت به مقامات بالاي مكتب حروفيه رسيد و به زودي توانست به مقام «سلطان ‌العارفين و برهان ‌المحققين» و «سيد العارفين و العاشقين، قطب‌ المحققين»25 نايل آمد.

نسيمي به قدري در نزد فضل ‌اللـه صاحب شأن و حرمت بود كه در وصيت ‌نامه توصيه مي‌گردد كه يكي از دختران فضل‌اللـه با او ازدواج نمايد. نسيمي بعد از شهادت فضل به مقام خليفه‌گي او رسيد و يكي از نُه خليفه يعني جانشين فضل گرديد.

■ سفرهاي تبليغاتي نسيمي

نسيمي بعد از گرويدن به مكتب حروفيه و بعد از رسيدن به مقامات بالا و درجات والا به همراه فضل‌اللـه و ساير حروفيان دست به سفرهاي تبليغاتي زد. او مدتي را در بغداد گذرانيد و به همين علت از طرف بعضي تذكره‌نويسان داراي پسوند «بغدادي» گرديد. مدتي را در شيروان و بعد مدت زماني را نيز در باكو به كارهاي تبليغي پرداخت. وقتي محيط‌ باكو براي تبليغ مساعد نگرديد او باكو را ترك كرد:

اي نسيمي چـون خـدا گفت: ان ارضي واسعه

خطه‌ي باكويه را بگذار كه اين جاي تو نيست

او به سرزمين آناطولي نيز مسافرت كرده و در بين علويان آنجا نيز بود. ترديدي نيست كه در اين مسافرت‌هاي تبليغي اسامي و القابي مستعار براي خود انتخاب مي‌كرد تا از دست مأمورين رژيم‌هاي مختلف در امان بماند لذا وفور تخلص او از قبيل «علي» «سيد»، «حسيني»، «هاشمي»، «ابوالفضل»، «عماد» و «نسيمي» در اين رابطه است. آخرين سكونتگاه نسيمي شهر حلب در سوريه بود كه در اين شهر دستگير و به دنبال يك دادگاه انگيزسيوني پوست از تنش برگرفته شد.

■ مجلس آلاداغ و مطرح شدن مباحث زبان‌ها

نسيمي در سفرهاي تبليغاتي به ناحيه كوهستاني آلاداغ مي‌رسد. در آنجا مجلسي منعقد و حروفيان به مباحث ديني مي‌پردازند. در اين مجلس به غير از دراويش عادي، دراويش بلند پايه حروفي از قبيل علي‌الاعلي، نسيمي، حاج ‌عيسي بدليسي، مولانا حسن حيدري، درويس محمد تيرگر، سيد تاج ‌الدين، سيد مظفر و غياث ‌الدين محمد نويسنده كتاب «استوانامه» حضور داشتند. حاج ‌عيسي بدليسي مطرح مي‌كند كه در بهشت تكليف نيست و ما مي‌گوييم كه در بهشتيم پس بر ما مي‌بايد كه تكليف نباشد. مسئله را از علي‌الاعلي مي پرسند و علي‌الاعلي مي‌گويد كه بايد نماز خوانده شود چه در كتاب «محبت‌نامه‌ الهي»، فضل‌اللـه نيز بر خواندن آن تأكيد كرده است.

مسئله ديگري كه مطرح مي‌شود مبحث زبان‌هاي عالم است. محمد تيرگر كه از مازندران آمده و فردي شعوبي بود معتقد است «همه زبان‌ها به جز عربي و فارسي بايد محو گردد زيرا اين دو زبان ]اهل[ بهشت است.»26

مؤلف «استوانامه» يعني غياث ‌الدين محمد اين مسئله را ناقض عقايد و اصول حروفي دانسته مي‌گويد كه فضل گفته است: «با زبان‌هاي مختلف بيا و برو و بگير و بده.»27 حتي فضل در ترجيع‌ بند معروف خود مي‌گويد:

گر زانكه به حق زديم انا الحق

از ما طلب اي پسر خدا را

چو از سر اين و آن گذشتي

داديم به خون خود گواهي

ماييم چو مظهر الهي

«مي‌گويي به هر ‌زبان كه ‌خواهي»

سيمرغ جهان لامكانيم

مقصود زمين و آسمانيم28

حتي علي‌الاعلي در «اسكندرنامه» در بحث «آب» مي‌گويد به آب، چه آب به فارسي، چه «ماء»، به عربي و چه «سو» به زبان تركي، هر كدام را مي‌خواهي بگو چون نامها اثري در هويت و واقعيت آب ندارد:

آب شي هست از اشيا بدان

آنكه او در جوي مي‌باشد روان

گر كسي پرسد ز تو كه چيست ‌اين

در جوابش مي‌دهي آب است اين

نيست غيرآب چيزي‌ اي ‌فتا (جوان)

خواهي «آب»‌اش گو و خواهي «سو» و «ماء»29

مسلماً چون نسيمي از خلفاي فضل ‌اللـه و آشنا به تعاليم كامل مكتب حروفي بوده به رد اين نظريه شوونيستي پرداخته است چه او تا پايان عمر و حتي در آخرين لحظه حيات دست از زبان مادري خود تركي برنمي‌دارد، چنانچه نوشته‌اند در موقع اعدام و پوست كندن شاعر، يكي از مفتيان (فتوا دهندگان) حاضر مي‌گويد: «اين شخص آنچنان پليد و ملعون است كه اگر خونش به نقطه‌اي از بدن يك نفر مسلمان آلوده گردد بايد آن قسمت را بريد و دور انداخت. در اين هنگام ناگهان قطره‌اي از خون نسيمي روي انگشت مفتي مي‌جهد. حاضرين مي‌گويند طبق فتواي خودت بايد انگشت خود را ببريد. آن مرد دستپاچه شده مي‌گويد: «من اين حرف را به عنوان مثال گفتم و مقصودم اين نبود كه واقعاً بايد اين كار كرده شود. نسيمي كه با آن حال زار و دردناك ناظر جريان بود به زبان مادري خود تركي اين بيت را مي‌خواند:

زاهدين بير بارماقين كسسن دؤنر حقدن گئچر

گؤر بـو مسكين عاشقي سرپـا سويالار آغلامـاز

يعني اگر يك انگشت زاهد را ببرند از راه و روش خود برمي‌گردد و حق را انكار مي‌كند ببين كه اين عاشق مسكين را سر تا پا پوست مي‌كنند و نمي‌گريد. «در سروده شدن شعر از طرف نسيمي هيچ شكي نيست و مفهوم آن عين حقيقت است.»30

پس نسيمي جواب ياوه‌هاي «محمد تيرگر» را حتي در پاي چوبه‌ي اعدام و كنده شدن پوست خود در آخرين لحظات حيات هم داده و به «زبان مادري» خود يعني «تركي آذربايجاني» وفادار مانده و معتقد مي‌شود كه اگر بهشت را حتي در اين دنيا يا آن دنيا نيز بگيرند باز زبان تركي لازم و ملزوم چنان بهشتي است و پته‌ي «حديث ‌سازان جعلي شعوبي» را نقش بر آب مي‌كند. نفوذ شوونيزم شعوبي در افكار صوفيان به قدري چشمگير و فاجعه‌آميز است كه حتي در زمان مولوي نيز به وضوح خود را مي‌نماياند و اين به اصطلاح صوفيان كه بايد در «فنا في‌اللـه» غرق شوند گويي در تعصب و عصبيت «خاك و زبان» غرق شده و «خاك و زبان» خود را برتر از هر خاك و زباني مي‌دانستند. چقدر شرم‌آور است كه صوفيي در جمع بزرگان با انتقاد از پيروي مولوي از شمس تبريزي بي‌هيچ شرم و آزرم و حيايي افسوس مي‌خورد كه چگونه پسر بهاء‌الدين ولد يعني مولوي، پيروي شمس تبريزي را مي‌كند مگر «خاك خراسان» چنان ذليل و خوار گرديده است كه پيروي از «خاك تبريز» نمايد:

«و صوفيي در مجمع مشايخ گفته بوده كه دريغا نازنين پسر بهاء ولد بلخي، مُتابِعِ تبريزي بچه‌اي شد، خاك خراسان، متابعت خاك تبريز كند؟» (مقالات شمس تبريزي، تصحيح و تعليقات احمد خوشنويس، مؤسسه مطبوعاتي عطايي، تهران، 1349، ص يو»

■ از دستگيري تا دادگاه انگيزسيوني

نسيمي «در شام رئيس حروفيان» بود31 شام يا شامات به منطقه وسيعي از كشور سوريه گفته مي‌شد كه شهر حلب نيز از توابع آن بود. «در آن هنگام در شهر حلب طوايف ترك ‌زبان زيادي سكونت داشتند ]منجمله قبيله شاملو كه يكي از قبايل ترك مشهور قزلباش در تشكيل دولت صفوي بود[ شاعر در اينجا پيروان و طرفداران زيادي را دور خود گرد آورده و در مقياس وسيعي به اشاعه‌ي افكار خود مي‌پردازد. شايد هم بسياري از حروفيون كه مورد پيگيرد قرار گرفته بودند از باكو و شماخي به اين شهر آمده باشند. شاعر در حلب رحل اقامت افكنده و مدت مديدي با عائله‌اش در آن شهر سكونت گزيد.»32

گفته شده روزي جواني حروفي از سر شور و ذوق و جذبه يكي از اشعار نسيمي را درملاء عام و در ميادين شهر حلب مي‌خواند. جوان را دستگير كرده از او نام گوينده شعر را مي‌پرسند. جوان حروفي براي اين كه به نسيمي صدمه و آزاري نرسانند خود را گوينده و سراينده شعر معرفي مي‌كند. جوان را محاكمه و محكوم به مرگ كرده و پاي چوبه دار مي‌آورند.

«در همين هنگام نسيمي كه به منظور وصله انداختن به كفش‌هاي خود در دكان پينه ‌دوزي نشسته بود همين كه از ماجرا آگاه مي‌شود خود را به ميدان مجازات مي‌رساند. در آخرين دم به فرياد دوست جوان خود مي‌رسد و اعلام مي‌دارد كه گوينده‌ي آن شعر اوست و بدين ترتيب جوان را آزاد مي‌سازد.»33

مأمورين رژيم مملوكي مؤيد ‌السلطاني كه حاكم مصر بود از اين حس اتفاق شاد گرديده و نسيمي را دستگير و به زندان منتقل مي‌كنند. بعد، دادگاهي از طرف رژيم مملوكي برپا و نسيمي را به محاكمه مي‌كشانند. اولين گزارش تاريخي از اين دادگاه انگيزسيوني را ابوذر احمدبن‌ برهان ‌الدين الحلبي» (متوفي 884) در كتاب خود بدين صورت مي‌آورد:

«در روزگار يشبك ](ياش بك)[، علي نسيمي زنديق كشته شد. در عدالتخانه در حضور شيخ ما ابن‌خطيب ‌الناصريه و شمس ‌الدين ابن ‌امين ‌الدوله كه در اين هنگام نايب شيخ عزالدين بود و قاضي‌القضاه فتح ‌الدين ‌المالكي و قاضي ‌القضاه شهاب ‌الدين الحنبلي مشهور به ابن ‌الخازوق نسبت به كلمات منسوب به نسيمي و اين كه برخي اشخاص نادان را اغواء نمود و آنان او را در راه كفر و زندقه و الحاد تبعيت كرده‌اند، ادعا شد. پس ابن ‌الشنقشي الحنفي در حضور قضاه و علماي شهر براي طرح دعوي برخاست. آنگاه نائب به او گفت: اگر آنچه را كه درباره‌ي او مي‌گويي به اثبات نرساني تو را خواهيم كشت. پس او از طرح دعوي گذشت و نسيمي چيزي بر كلام او نيفزود جز گفتن شهادتين و نفي آنچه كه عليه او گفته شده بود.34

پس در اين هنگام شيخ شهاب ‌الدين ابن ‌هلال در عدالتخانه حاضر گرديد و بر فراز دست قاضي مالكي نشست و در اين مجلس فتوي داد كه نسيمي زنديق است و بايد به قتل برسد و توبه‌ي او پذيرفته نيست. و همين كه او بر فراز دست قاضي مالكي نشست به سوي او برگشت و به مالكي گفت: چرا او را نمي‌كشي؟ مالكي گفت: آيا به خط خود مي‌نويسي كه بايد كشته شود؟ گفت: آري. پس براي او صورتي از فتوا نوشت و آن را بر شيخ ما ابن‌خطيب الناصريه و ديگر قضات و علماي حاضر عرضه كرد پس آنها با آن موافقت نكردند. آنگاه مالكي به او گفت: اگر قضات و علما موافق‌ تو نباشند چگونه مي‌توانيم او را به قتل برسانيم؟ و افزود: من او را نخواهم كشت زيرا سلطان مرا مأمور داشته كه در اين امر نيك بنگرم تا فرمان سلطان چه باشد.

آن مجلس در اين هنگام از هم گسيخت و نسيمي را به زندان قلعه باز بردند. سپس فرمان سلطان مؤيد رسيد مبني بر اين كه از او پوست برگرفته شود و جنازه‌اش هفت روز در شهر حلب در معرض تماشاي عام گذارده شود. آنگاه اعضاي بدنش جدا گردد و برخي از اعضاي او جهت علي بك‌ بن ‌‌ذي ‌العاذر ](ذوالقدر)[ و برادرش ناصر الدين و عثمان قرايلوك كه نسيمي عقايد آنان را فاسد كرده فرستاده شود. پس چنين كردند و اين مرد كافر و ملحد بود. پناه مي‌بريم به خدا از قول و فعل او و داراي اشعار لطيفي نيز بود.»35

■ فاجعه‌ي شهادت (از اخراج خاك به معراج افلاك)

با اين كه غير از شيخ شهاب‌الدين بن‌ هلال تمام قاضيان و قاضي‌القضاتان به ويژه قاضي‌القضات فتح ‌الدين مالكي، قاضي ‌القضات شهاب ‌الدين الحنبلي، قاضي ابن ‌خطيب ‌الناصري و قاضي شمس ‌الدين بن امين ‌الدوله كه جانشين شيخ عزالدين بود حكم به برائت نسيمي از اتهامات وارده داده بودند و حتي با توجه به اداء كلمه طيبه‌ي شهادتين از طرف نسيمي كه با اداء آن هيچ فردي نمي تواند مسلمانيت و اسلاميت را از فرد اداء كننده آن در غير از شرايط خاص ـ ازجمله عدم اعتقاد صريح به توحيد و نبوت ـ از گوينده آن جدا نمايد با اين همه با اصرار در قتل نسيمي از سوي ابن هلال موضوع به مؤيد ‌السلطان پادشاه مصر گزارش و با اعمال نفوذهاي ابن‌ هلال حكم قتل امضاء و عودت داده شد.

امير يشبك (ياش‌بك) مأمور اجرا گرديد و نسيمي از زندان به ميدان اعدام آورده شد. شيخ ابن‌هلال جهت تحكيم حكم سلطان مؤيد فتوا داد كه: «اين شخص آن قدر ملعون است كه حتي اگر يك قطره از خون وي به جايي بچكد بايد آن را بريد و به دور انداخت. تصادفاً قطره‌اي از خون شاعر بر روي انگشت همين روحاني مي‌چكد. مردم از او مي‌خواهند كه انگشت خود را بنا به فتواي خويش قطع كند. آن روحاني نيز براي حفظ انگشت خود مي‌گويد كه من به عنوان مثال اين حرف را گفتم.»36

نسيمي وقتي اين بيشرمي را از آن زاهد مي‌بيند با صداي رسا در ميدان اعدام مي‌خواند:

زاهدين بير بارماقين كسسن دؤنر حقدن گئچر

گؤر بـو مسكين عاشقي سرپـا سويالار آغلامـاز37

شاعر ميرفرخي گيلاني در مورد اين پوست كندن نسيمي در بيتي حق مطلب را چنين اداء مي‌نمايد:

نسيمي چون وزيد از جانب دوست                     

نسيـمي را بــرون آورد از پــوست

نسيمي هوشياري و حاضرجوابي خود را تا دم آخر حيات حفظ مي‌كند «اين بزرگ مرد خطه‌ي آذربايجان در پاي دار پاسخ دندان ‌شكني را كه بابك فرزند قهرمان آذربايجان در بغداد به خليفه عباسي داده بود براي زاهدان و حكام شهر حلب مي‌دهد و خاطره‌ي جانبازي‌هاي آن پهلوان و قهرمان را در خاطره‌ها زنده مي‌نمايد. وقتي در اثر پوست گرفتن خون زيادي از او مي‌رود و رنگش در اثر كم‌خوني زرد مي‌شود يكي از زاهدان ظاهربين به تمسخر مي‌پرسد: تو كه «انالحق» مي‌گفتي و ادعاي خدايي مي‌كردي پس چرا از ترس رويت زرد شده؟

نسيمي جواب مي‌دهد: من خورشيد آسمان عشق و محبتم كه در افق ابديت طالع شدم، خورشيد نيز به هنگام غروب زرد مي‌شود.

آن دم كــه اجــل مـوكـل مـرد شـود

آهـم چـو دم سحـرگهـي ســـرد شـود

خورشيد كه پردل‌تر از آن چيزي نيست

در وقـت فــرو شـدن رخـش زرد شـود38

■ روايت‌هاي ديگر از فاجعه شهادت

ـ روايت مسلمانان شهر عنتاب آناطولي

دو روايت ديگر از فاجعه شهادت اميرسيد علي نسيمي درميان است كه يكي متعلق به مسلمانان شهر عنتاب آناطولي و ديگري از پيروان اهل حق است.

در روايت مسلمانان آناطولي شهر عنتاب آمده است: «نسيمي در شهر عنتاب بود و يكي از دوستان نزديك والي (استاندار) به شمار مي‌رفت. مغرضان در صدد برمي‌آيند كه بين او و والي عداوت ايجاد نمايند. بدين منظور يك نسخه از سوره‌ي ياسين را در تخت كفش او جاي مي‌دهند. آنها در محضر والي از او مي‌پرسند كه عقيده‌ي وي درباره‌ي كسي كه سوره‌ي ياسين را در تخت كفش خود مي‌برد چيست. نسيمي پاسخ مي‌دهد كه بايد پوست آن شخص را بركنند و او را رسوا و مفتضح سازند. آنگاه به او مي‌گويند كه تو با اين ترتيب در حق خودت فتوا داده‌اي. پس سوره‌ي ياسين را از تخت كفش او خارج ساخته و پوست او را برمي‌كنند. گويا او پوست خود را برمي‌دارد و تا حلب نيز به همان حال مي‌رود و در آنجا مي‌ميرد.»39

در اين روايت فولكلوريك مردم مسلمان عنتاب مسئله بي‌گناهي نسيمي داراي حائز اهميت است و گويا اين روايت فولكلوريك نيز براساس همان بي‌گناهي نسيمي تنظيم گرديده است ولي چون از نظر تاريخي مردم عنتاب مي‌دانند كه نسيمي در حلب به شهادت رسيده است لذا در آخرسر علاوه مي‌كنند كه او در همان حالي كه پوست كنده شده‌ي خودش را برداشته بود به همان حال به شهر حلب رفته در آنجا مي‌ميرد.

ـ روايت اهل حق

در روايت اهل حق آمده است كه روزي نسيمي از قبرستاني مي‌گذشت. ديد كه مرده‌اي را در قبر تلقين مي‌دهند. نسيمي اظهار مي‌نمايد تلقين براي مرده فايده‌اي ندارد چه اگر فرد مرده داراي كردار و افعال خوب باشد به او صد برابر عمل خوبش ثواب مي‌دهند وگرنه بدين تلقين‌ها چيزي برايش در نظر نمي‌گيرند:

اگر كرده زين پيش كردار خوب

به او ‌مي‌رسد يك ‌به صد در‌ حسوب

وگر كرده بدكاري و معصيت

نگردد درستكار زين تربيت

هرآن كاشته پس همان بدورد

برد حاصل خويش از نيك و بد

كه‌ چون ‌نيست‌ دخلي ‌به ‌نعش ‌از ‌حساب

به ارواح باشد عتاب و خطاب

اگر معصيت داشته يا ثواب

به ارواح بدهند خير و عذاب

اگر عاصي است غرق گردد به نار

اگر پاك باشد شود رستگار40

تلقين‌گر از اين سخن نسيمي برآشفته و حديثي از حضرت محمد(ص) را يادآوري مي‌كند كه براساس آن حديث مردگان بعد از دفن در قبر برخاسته و مورد «مواخذ» و سئوال و جواب قرار مي‌گيرند. نسيمي مي‌گويد منظور از برخاستن مردگان از قبر «دون به دون» (جامه به جامه) گرديدن و مظهر به مظهر شدن و تولد دوباره در زندگي ديگر است و قبر همچون شكم مادر مي‌باشد كه مردمان از آنجا به دون (جامه، مظهر) ديگر، دوباره به دنيا آمده و عقاب و ثواب‌هاي خود در زندگي قبلي را مي‌گيرند. تلقين‌گر اصرار مي‌كند كه دوني در كار نيست و برخاستن مردگان از قبر به صورت «جسمي است نه روحي». عاقبت بعد از مباحثي شرط مي‌بندند كه اگر گفته هر كدام درست باشد پوست آن ديگري را بكنند لذا براي اين كه بدانند كه آيا خيزش و برخاستن از قبر جسمي است يا نه و نيز براي مطمئن شدن از اين موضوع كفن را باز كرده و مقداري ارزن در داخل كفن مي‌گذارند تا اگر مرده براي سئوال و جواب برخاست لابد بايد كفنش دريده و ارزن پاشيده مي‌شود.

پس بعد از ارزن‌گذاري در كفن، مرده را در قبر گذارده و براي جلوگيري از عدم فرار طرفين به اتفاق هم به خانه‌اي مي‌روند تا فردا آمده و شاهد مدعا باشند. شب روح شاه فضل (نعيمي) به ديدار نسيمي آمده و با قهر و غضب مي‌گويد:

اگر حق همي خواست در كاينات

كند كشف سرّ از حيات و ممات

‌چرا خويشتن خوار سازد به ‌دهر

بنوشد ز مخلوق در كام زهر41

شاه فضل‌اللـه اظهار مي‌كند خداوند خود نمي‌خواهد راز زندگي و مرگ به اين زودي براي مردم حل شود و مردم سر از راز زندگي و مرگ تا رسيدن موعد آن ـ درآورند پس مي‌گويد چون نسيمي از قانون الهي قصور كرده و درصدد افشاي سرّ برآمده است لذا بايد سر گور رفته و كفن را پاره و ارزن را به اطراف بپاشاند تا چنين وانمود شود كه مرده در قبر به صورت «جسمي» برخاسته است.

كنون تو ز قانون كرده قصور

ببايد روي بر سر قبر و گور

همه خاك آن قبر آري برون

بپاشي همه ارزن از اندرون

دگرباره بايد كني گور راست

شود ‌قول ملا درست آنچه خواست42

نسيمي اطاعت امر كرده و بعد از انجام عمل به خانه برگشته به استراحت مي‌پردازد.

صبح فردا مردم با نسيمي و تلقين‌گر به مشاهده قبر رفته و بعد از نبش قبر متوجه مي‌شوند كه ارزن‌ها در گور به اطراف پاشيده شده و كفن نيز دريده است لذا آن را حمل بر برخاستن مرده به صورت «جسمي» تلقي كرده و به فتواي تلقين‌گر پوست از تنش مي‌كنند.

به كندند پوست و را از بدن

كه تا كس نگويد دگر اين سخن

نسيمي بآن پوست كنده زتن

برفتند در نزد حق زان وطن

كه‌ چون ‌كنده شد از تنش ‌پوست را

فدا كرد خود در ره دوست را

از او گشت راضي خداوندگار

به حق گشت ملحق در آن روزگار

چنين است آيين مردان حق

ببايد شوند خوار در هر ورق43

برخلاف روايت فولكلوريك عنتاب كه موضوع اصلي آن «بي‌گناهي» نسيمي بود مركز ثقل روايت اهل حق بر روي «عقيده و اعتقاد» و به ويژه اعتقاد به تناسخ و دون به دون گرديدن و مظهر به مظهر شدن است. در اينجا به نظر اهل حق نسيمي را براي اين پوست از تنش برمي‌گيرند كه در حقيقت «اسرار هويدا» مي‌كرد:

گفت آن يـار كـز او گشت سر دار بلند

جرمش اين بود كه اسرار هويدا مي‌كرد44

ـ روايت اهل حق از برّه‌ ي قرباني و سيدعمادالدين نسيمي

اهل حق مقوله اي بنام برّه قرباني دارند كه رابطه مستقيمي با مقوله‌ي «شهادت» دارد و شهداي راه حق و حقيقت را تمثيل مي‌كند. از اين شهدا غير از نسيمي يكي هم «تُرك سربُر» يا «تُرك سر بُريده» است كه در راه عشق حضرت علي(ع) سرش را بريدند. در «شاهنامه حقيقت» در اين مورد آمده است:

در آن وقت ژوليده آن تُرك سر

بگير آمد از دست خلق كَفَرْ

سرش را بريدند آن دم بگاه

بپا خاست، آمد به نزديك شاه

سرش را نهادند در نزد يار

به آن گونه از حق بشد رستگار

چون ترك سر داد بر تيغ تيز

به حق بود مايل نبودش گريز

چو پروانه از عشق جان باختند

به راه علي سرفدا ساختند45

در روايت تمثيلي برّه قرباني هر يك از شهداء حق و حقيقت در مورد برّه قرباني هر عملي را كه انجام مي‌دادند در سرانجام زندگي دچار همان عمل گرديده‌اند. روايت برّه قرباني چنين است:

«شاه فضل بره‌اي داشت كه خود مظهري بود و سر مي‌داد، هرگاه آن حضرت مصلحت و احتياج مي‌ديد به امرش برّه به وسيله تُرك سر بُر ذبح و به وسيله منصور به دار آويخته مي‌شد، نسيمي پوستش را پاره و از بدن جدا مي‌نمود، زكريا آن را شقه و سلاخي مي‌كرد ]بانو[ عينه برّه را طبخ مي‌نمود و بالاخره برّه‌ي آماده جهت صرف به حضور آورده مي‌شد و پس از صرف، استخوان‌هاي برّه‌ي را درون پوستش مي‌گذشتند.»46

گويا دنباله‌ي روايت چنين است كه شاه فضل ولي ، با كراماتي كه داشت با عصاي خود بر آن پوست زده و برّه دوباره زنده مي‌گشت.

روزي بدون حضور و نظارت شاه فضل، نسيمي، زكريا، تُرك سربر، منصور و بانو عينه بر حسب نياز به غذا اقدام به كشتن برّه و خوردن آن مي‌كنند با اين تصور كه اگر كارهاي شاه فضل را به مثل او تقليد نمايند برّه دوباره زنده شده و آنها نيز از گرسنگي نجات خواهند يافت ولي چون آنها مقام والاي شاه فضل را نداشتند هر قدر با عصا بر پوست برّه مي‌زنند برّه زنده نمي‌شود.

شاه فضل بعد از اطلاع از ماجرا عاقبت زندگي آنها را به همان طريقي پيش‌بيني مي‌كند كه برّه را بي‌اذن او كشته‌اند. چنان نيز شده و نسيمي كه هميشه پوست برّه را مي‌كند در پايان زندگي پوست از تنش كنده مي‌شود.

در اينجا «در واقع همان تقسيم گوشت قرباني ايوتي ](محافظ و نگهدارندگي)[ به شكل ديگري و سير تطوري مسلك اهل حق را بيان مي‌كند كه عالي قلندر (مقام ايوتي) پس از شهادت هم زنده است زيرا شهدا هميشه زنده جاويد مي‌مانند كه ارج آنها پس از شهادتشان شناخته مي‌شود. فضل‌اللـه و علي‌الاعلي ]و نسيمي[ به عنوان مناديان شيعه و رسيدن و اتصال به سرچشمه‌ي حق و حقيقت از عناصر پرمايه‌ي ادبيات شيعه و فرهنگ غني ايراني تغذيه كرده‌اند و مراحل تبديل شدن به يك قهرمان حماسي مذهبي و يا به تعبيري ديگر، جاودانگي نائل شده‌اند اما در جريان واقعيت‌ها رنگ اسطوره و افسانه به خود گرفته‌اند.»47

■ آرامگاه‌هاي نسيمي

ـ آرامگاه حلب

بعد از شهادت نسيمي در حلب دراويش حروفي و خانواده ايشان براي او مقبره‌اي ترتيب داده و آن مقبره زيارتگاه اهل حق و حقيقت گرديد. «رسول رضا شاعر نامدار آذربايجان شوروي كه در سال 1968 ميلادي در رأس هيئتي از معارف و هنرمندان آن سامان از مقبره‌ي شاعر در سوريه ديدن كرده است، در روزنامه ادبيات و اينجه صنعت چاپ باكو چنين مي‌نويسد:

در شهر حلب كوچه‌اي به نام نسيمي وجود دارد كه آرامگاه شاعر و همچنين خانه‌ي قريب 40 ـ 50 خانوار از اعقاب شاعر كه هنوز نام جد بزرگ خود را حفظ كرده‌اند در اين كوچه قرار دارد. در كتابخانه اين شهر كتابي به ما نشان دادند به نام «مواد تاريخ شهر حلب» كه در صفحه 114 جلد هفتم آن در باره‌ي نسيمي چنين نوشته شده:

در سال 820 نسيمي كه در شهر حلب زندگي مي‌كرده است در اين سال كشته شده او شيخ حروفي‌ها بود و طرفداران زيادي داشت. پادشاه وقت كه فزوني روزافزون طرفدارانش را مي‌بيند فرمان مي‌دهد او را گردن بزنند، پوستش را بكنند و بر دارش بياويزند (ترجمه و نقل از روزنامه‌ي ادبيات و اينجه صنعت تاريخ 28 دسامبر 1968)48

ـ آرامگاه زرقان شيراز

قبلاً در بند 4 در رابطه با محل تولد سيد عماد الدين نسيمي از قول اوحدي بلياني آورديم كه او مي‌نويسد: «نسيمي مولدش از الكاي ](سرزمين)[ شيراز است»49 تذكره ‌نويسان متأخر با اخذ اين نظريه و انعكاس آن در تذكره‌هاي خود معتقد گرديدند كه فاجعه پايان عمر شاعر در اين شهر به وقوع پيوسته است، لذا در تذكره‌هاي لطايف ‌الخيال، تذكره‌‌ي رياض‌ الشعرا، تذكره‌‌ي رياض‌العارفين، تذكره‌ي‌ مزارات تبريز، نسيمي را اهل شيراز دانسته‌اند كه اگر چنين باشد طبيعي است كه نسيمي بايد از تركان قشقايي بوده باشد. اين تذكره‌نويسان گاه نه‌تنها او را متولد شيراز بلكه متوفي همان منطقه نيز مي‌دانند. در بين شهرهاي فارس از همه بيشتر شهر «زرقان» نامزد داشتن آرامگاه سيد عماد الدين نسيمي هست و مرقدي از او نيز در اين شهر زيارتگاه اهل دل است.

در كتاب «فرهنگ مردم زرقان» (ص 19) در مورد موقعيت آرامگاه سيد عماد الدين نسيمي آمده است كه در چهار فرسنگي شمال‌ شرقي شهر شيراز، در خارج شهر زرقان آرامگاه سيد عماد الدين نسيمي واقع و مقبره‌اش زيارتگاه مردم است و مردم از دور و نزديك همين امروزه نيز نذر و نيازهاي مختلفي را به آن مرقد مطهر اهداء مي‌نمايند. اين قبرستان با توجه به وجود مقبره سيد عماد الدين نسيمي به «قبرستان سيد» مشهور است و در محاوره‌ي روزانه مردم عوض اين كه بگويند به قبرستان زرقان رفتيم مي‌گويند به «سيد» براي زيارت رفته بوديم.

مقبره سيد نسيمي حدود هفتاد سال پيش از طرف فردي به نام محمد حسن مصفا معروف به محمدحسين قناد به دنبال قبول شدن نذر و نيازش بازسازي و به صورت آبرومندانه‌اي درآمده است»50

■ شعر و خلاقيت نسيمي

عماد الدين نسيمي در ادبيات آذربايجان همچو ستاره درخشاني است كه تا به امروز اكثر شعرا و نويسندگان از انور پرنور او بهره‌مند گرديده‌اند. نسيمي در نيمه‌ي دوم قرن 14 در آسمان ادبي آذربايجان درخشيد و با اولين درخشش خود توانست شعراي پرقدرت آذربايجان از قبيل حسن اوغلو و قاضي برهان ‌الدين را در سايه قرار دهد.

او در اولين ابتكار ادبي خود توانست زبان ساده و روان مردمي را وارد ادبيات آذربايجان نمايد. اين سادگي و رواني به قدري داراي صلابت و استحكام شعري است كه گويي بعضي از اشعار او در همين دوره‌ي معاصر سروده شده است نه در ششصد سال پيش:

سن منه يار اول ‌كي كؤنلوم بير دخي يار ايستمز

كؤنلومـون دلداري سنسن اؤزگه دلدار ايستمـز

نسيمي با زبان روان خود توانست آيات قرآني و احاديث نبوي و واژگان عربي را در حد اعجاز در ميان اشعار خود به كار برد. او چنان در به كار بردن آيات و احاديث استادي به خرج داده كه كمتر شاعري بعد از او جسارت دنباله‌ روي او را در به كارگيري آيات قرآني به خود داده است.

والضحانين آفتابي‌دير يوزون

جامع‌الحسنون كتابي‌دير يوزون

محشرين يوم‌الحسابي‌دير يوزون

جنتين شمع و شرابي‌دير يوزون51

نسيمي از اولين شاعران آذربايجان است كه فكر و ايده‌هاي فلسفي را به ادبيات آذربايجاني وارد كرده است. شاعر در غزل:

منده سيغار ايكي جهان، من بو جهانه سيغمازام

گــوهر لامكـان منـم، كــون و مكـانـه سيغمازام

مهارت و استادي خود را در ارايه همين مضامين فلسفي اثبات كرده است.

شعرهاي نسيمي در بحرها و وزن‌هايي سروده شده كه گاه از اكثر آنها آهنگ دروني و موسيقي كلمات را به راحتي مي‌توان احساس كرد:

ياره هر‌ ساعت سلام‌ اولسون سلام

عشرت و عيشي مدام اولسون ‌مدام

يارسيز صحبت حرام اولسون‌حرام

ياره بو معني تمام اولسون تمام

شاعر در بعضي از اشعار خود منصور حلاج را الگوي خود در پايبندي به عقايد خود دانسته و همچو او در آرزوي شهادت است:

همچو منصور اناالحق زده از غايت شوق

بـــر ســردار بــلا نعـره ‌زنــان مي‌آيــم

شاعر به ويژه در غزل ‌سرايي سرآمد شاعران آذربايجاني است. او در به كارگيري جناس استادي تمام‌عيار است. او در غزلي اشاره مي‌كند كه «هلال ماه» از ديدن زيبايي «هلال ابروي» يار است كه چنان لاغر گرديده و گل سرخ از سرخي گونه‌هاي يار است كه چنين رنگ سرخي به خود گرفته است.

هلاله دؤندي قمر قاش‌لارين هلاليندان

بوياندي قانه قيزيل‌گل ياناغين آليندان

اگر نسيمي را بخواهيم در يك كلام معرفي نماييم بايد بگوييم كه «اشعار نسيمي» شاه اثر ادبيات آذربايجان است و نسيمي آغازگر دوره‌اي از ادبيات آذربايجان است كه خود «سلطان ادبيات» آن دوران مي‌باشد، دوراني به نام «دوران نسيمي»:

آي‌ايله گونش يوزون حيراني‌دير

مشك ‌ايله عنبر‌ساچين‌ترخاني‌دير

چون ‌نسيمي عالمين سلطاني‌دير

دؤر اونون، دؤران اونون دؤراني‌دير52

■ اعلام سال نسيمي از سوي سازمان بين‌المللي يونسكو

سازمان بين ‌المللي يونسكو در جهت ارج‌گذاري به شعراي كشورهاي مختلف در هر سال، سالي را به نام يكي از شعراي بزرگ يا اديبي سترگ نامگذاري مي‌كند كه تا به حال براي كشورهاي ترك ‌زبان «سال دده‌قورقود»، «سال ماناس»، «سال فضولي»، «سال مولانا جلال ‌الدين رومي» و سال 2008 ميلادي را  نيز «سال محمود كاشغري» نويسنده «ديوان اللغات تُرك» اعلام كرده است.

به مناسبت سال نسيمي صدها مقاله و كتاب و تحقيق و بررسي در تمامي كشورها در مورد نسيمي چاپ و منتشر شده است. سازمان يونسكو در حقيقت با اعلام سال 1973 به عنوان «سال نسيمي» كمترين دين خود را در حق اين بزرگ مرد خطه‌ي آذربايجان به جاي آورده و اميد مي‌رود كه در سال‌هاي آتي نيز علاوه بر چاپ و نشر كتب و رساله و مقاله، فيلم‌هايي از اين شاعر بزرگ و زندگي پرفراز و نشيب اين مرد سترگ تهيه و پخش گردد.

■ پاورقي :

1 ـ وصيت ‌نامه فضل‌اللـه حروفي، عبدالباقي گولپينارلي، نشريه شرقيات، ص 58 به نقل از جلالي پندري، ص 22

2 ـ حروفي متن ‌لري كاتالوگو، صص 88 ـ 87

3 ـ ديوان نسيمي، مقدمه، مقابله، تصحيح حميد محمد زاده، نشريات دولتي آذربايجان، آذرنشر، باكو، 1972، ص 41

4 ـ مجالس‌العشاق؛ كمال‌الدين حسين گازرگاهي، نولكشور، مطبعه‌ي نولكشور كانپور، 1313 قمري، ص 162 به نقل از جلالي پندري، ص 23

5ـ جلالي پندري، ص 24

6 ـ مدخل نسيمي در دائره‌المعارف اسلامي، نوشته‌ي عبدالباقي گولپينارلي

7 ـ تذكره ‌الشعرا، قنالي ‌زاده حسن چلبي، به كوشش دكتر ابراهيم قوتلوق، جلد 2، از انتشارات تورك تاريخ قورومو (موسسه تاريخ ترك)، آنكارا، 1989، ص 985

8 ـ رساله‌ي تركي حروفي به نقل از تاريخ عراق، جلد 3، ص 49 و همچنين نسخه خطي شماره 41 A متعلق به كتابخانه براون در لندن به نقل از نوشته‌هاي حروفيان، ص 221، به نقل از جلال پندري، ص 26

9 ـ تاريخ عراق، جلد 3، صص 47 ـ 46، جلالي پندري، ص 26

10ـ شذرات ‌‌الذهب في‌اخبار من ذهب، ابن ‌عماد الحنبلي، المكتبه ‌التجاري للطباعه والنشر والتوزيع، بي ‌تا، الجزء ‌السابع، بيروت، ص 144، به نقل از جلالي پندري، ص 26

11 ـ تذكره ‌‌الشعرا، عاشق چلبي، به نقل از عثمانلي مولفلري، بروسه‌لي محمد طاهر، جلد 2، مطبعه ‌ي عامره، استانبول، 1971، ص 432، به نقل از جلالي پندري، ص 26

12 ـ عرفات ‌العاشقين، نسخه خطي كتابخانه ملي ملك، ش 5324، ورق ط 550

13 ـ لطايف ‌الخيال، نسخه خطي كتابخانه ملي ملك، ش 4325، به نقل از واژه ‌نامه گرگاني، ص 300

14 ـ رياض‌الشعرا، نسخه خطي كتابخانه ‌ي ملي به نقل از واژه ‌نامه گرگاني، ص 24

15 ـ رياض ‌العارفين (تهران، كتابخانه مهديه، 1316، ص 406

16 ـ مزارات تبريز، نسخه‌ ي كتابخانه دانشكده تاريخ و زبان دانشگاه آنكارا، ش 1297، به نقل از آگاهي‌هاي تازه از حروفيان، مجله دانشكده‌ي ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران (سال دوم، شماره دوم)، ص 40

17ـ ميرزا حسن حسيني فسايي، فارسنامه‌ ي ناصري (تهران: كتابخانه‌ي سنايي، 1312) گفتار دوم ص 151، محمد علي مدرس تبريزي، ريحانه ‌الادب، چاپ دوم (تبريز ـ چاپخانه‌ ي شفق، بي‌تا)، جلد 6، ص 174 به نقل از جلال پندري، ص 27

18 ـ توحيد نامه، نسخه عكسي كتابخانه ملك (برگ 180 الف) به نقل از عالي قلندر و شاه فضل ‌‌ولي، ص 131

19 ـ عالي قلندر و شاه فضل‌ ولي، ص 131

20 ـ عماالدين نسيمي، حميد آراسلي، نشريات دولتي آذربايجان، زير نظر حميد محمدزاده، باكو، 1973، ص 8

21 ـ شذرات ‌الذهب، ص 144

22 ـ ديوان فارسي فضل ‌اللـه نعيمي تبريزي و عماد الدين نسيمي شيرواني، ص 16

23 ـ استوانامه، نسخه خطي كتابخانه دانشكده ادبيات تهران، ش 102 د، به نقل از جلالي پنداري، ص 28

24 ـ توحيد نامه، به نقل از عالي قلندر و شاه فضل ولي، ص 131

25 ـ برگرفته از عناوين ديوان نسيمي كتابخانه تبريز و مجلس سنا

26ـ آغاز فرقه حروفيه، ص 74

27 ـ همانجا، ص 75

28 ـ ديوان فارسي فضل‌اللـه نعيمي، ص 35

29 ـ مجموعه رسايل حروفيه، اسكند رنامه، صص 115 ـ 114

30 ـ ديوان فارسي: ص 20

31 ـ تشيع و تصوف، ص 176

32 ـ عماد الدين نسيمي، حميد آراسلي، ص 19

33 ـ همانجا، ص 24

34 ـ مقصود نويسنده اين است كه ابن شنقشي شكايت خود را از بابت كافر و مرتد و ملحد بودن نسيمي مطرح كرد و نائب ‌الحكومه گفت اگر اتهام كفر را بر نسيمي ثابت نكني خود تو را خواهيم كشت و ابن‌شنقشي از ترس اين كه نتواند مدعي خود را اثبات نمايد از دعوي خود برگشت و نسيمي نيز به عنوان اين كه فرد مسلماني است كلمه ‌ي شهادتين اشهدا ان لااله‌الا‌اللـه و اشهدان محمداً رسول‌اللـه را براي اثبات مسلماني خود اداء نمود.

35 ـ كنوز الذهب في‌ تاريخ حلب، نسخه‌ ي كتابخانه‌ ي تيمور پاشا مصري در قاهره، به نقل از: محمد راغب الطباخ الحلبي، اعلام النبلاء به تاريخ حلب الشهداء (حلب، مطبعه‌العليمه، 1925)، الجزء ‌الثالث، ص 15 و 16 به نقل از زندگي و اشعار عماد الدين نسيمي، جلالي پندري، صص30 ـ 29

36 ـ عماد الدين نسيمي، حميد آراسلي، صص 26 ـ 25

37 ـ ديوان نسيمي، حسين فيض‌الهي وحيد (حسين اولدوز)، انتشارات ياران، چاپ سوم، تبريز، 1383، ص 21

38 ـ همانجا، ص 20

39 ـ عماد الدين نسيمي، حميد آراسلي، ص 26

40ـ حق‌‌الحقايق يا شاهنامه حقيقت. حاج‌ نعمت ‌اللـه جيحون‌ آبادي، متن مصح با مقدمه و يادداشت‌ها و تفاسير دكتر محمد مكري، كتابخانه‌ ي طهوري، چاپ دوم، تهران، 1361، ص 266

41 ـ همانجا، ص 268

42 ـ همانجا، همان صفحه

43 ـ همانجا، ص 268.

44 ـ ديوان حافظ، مصحح محمد قزويني، ص 124

45 ـ شاهنامه حقيقت، ص 269

46 ـ گنجينه ‌ي ياري (ص 35 ـ 27) به نقل از عالي قلندر و شاه فضل ولي، ص 110

47 ـ عالي قلندر و شاه فضل‌ ولي، ص 110

48 ـ ديوان فارسي فضل ‌اللـه نعيمي تبريزي و عماد الدين نسيمي شيرواني، ص 19

49ـ عرفات العاشقين، نسخه خطي كتابخانه ملي ملك، ش 5324 ورق ط 550.

50 ـ www.zarghan.ir

51 ـ رباعيلر، عماد الدين نسيمي، ترتيب‌ گر جهانگير قهرمانوف، انتشارات آكادمي علوم آذربايجان شوروي، باكي، 1973، ص 92

52 ـ رباعيلر، عمادالدين نسيمي، ص 44

نادرشاه افشار اين آخرين جهانگير ترك و بنيانگذار دولت تركي آزربايجاني افشار، به لحاظ فرهنگ و تاريخ تركي -آزربايجاني، ايران و جهان اسلام از جهات بسيار داراي اهميت است، جنبه هايي كه در تاريخنگاري رسمي فارسي معمولا بدانها اشاره اي نمي شود. از جمله:

- ايجاد مذهب تركي جعفري،

- اقدام براي تقريب و نزديكي مذاهب اسلامي،

- سعي در ايجاد دولت عرفي (به زبان امروزي لائيك)،

- طراحي پرچم سه رنگ دولت تركي آزربايجاني افشار و ......

در زير به برخي ديگر از خصوصيات مهم نادرشاه افشار اشاره ميشود:

ارتقاء موقعيت زبان تركي

طائفه افشار مانند ديگر طوائف قزلباش همواره از حاميان زبان و فرهنگ تركي در تاريخ بوده است. دولت تركي -آزربايجاني افشاري نيز جايگاهي ممتاز در تاريخ زبان و فرهنگ و تاريخ سياسي -نظامي ترك دارد. در دولت توركماني افشار، مانند دولت توركماني قبلي يعني صفوي، سياست گسترش زبان تركي و مخصوصا رسمي نمودن آن در مقياس دولتي ادامه يافته است. از مشخصات نادرشاه افشار اهميتي است كه به زبان تركي ميداده و تدابير مختلفي است كه وي براي حفظ و ارتقاء موقعيت رسميت و دولتي بودن زبان تركي، كاربرد در عرصه ديپلماسي و تثبيت آن به عنوان زباني نوشتاري انجام داده است.

- نادر شاه افشار از شاهان با خودآگاهي ملي ترك در ايران است كه اقدام به چاپ پول به دو زبان فارسي و تركي كرده است. بر اسكناس چرمي وي عبارت "پوست شتر، حكم نادر، دئمه گؤتور" نوشته شده بود. اقداماتي از اين قبيل، دليلي بر توجه وي به زبان تركي و حساسيت او در مورد قوميت تركي اش بوده نشان مي دهد كه نادرشاه حكمراني ترك وابسته به زبان تركي و هويت ملي اش بوده است.

- وي كتيبه هاي چندي به زبان تركي نويسانده است. در شهر دره گز كتيبه اي از نادرشاه بنام نادير داش يازيتي- كتيبه نادري به زبانهاي فارسي و تركي موجود است. اين سنگ نوشته تركي كم نظير در تاريخ اسلامي و تركي معروف به كتيبه نادري در مدخل دربند ارغون شاه در كلات نادري، ملك پدري نادر (دره گز خراسان) قرار دارد. كتيبه داراي ٢٤ بيت شعر تركي (٤ مصراع فارسي) است. اشعار متعلق به "گلبن افشار" از شاعران دربار نادر شاه افشار است. كتيبه تركي ديگر نوشته شده به امر نادرشاه افشار، قصيده تركي شه جم حشمت دارا درايت، نادر دوران است كه به سفارش نادر شاه سروده شده است. نادرشاه هنگامي كه مي خواست بارگاه حضرت علي در نجف را با طلا بپوشاند، از نشئه تبريزي درخواست نمود كه ماده تاريخي بنويسد و هنگامي كه اين قصيده ماده تاريخ نوشته شد آنرا با آب طلا و شنجرف نويسانده بر سردر ورودي در بالاي ايوان حرم حضرت علي در نجف نصب كرد. سراينده شعر، شاعر و رياضيدان ميرزا عبدالرزاق‌ تبريزي‌ جهانشاهي‌ متخلص به نشئه و يا نشاء، از احفاد سلطان جهانشاه قاراقويونلو، برجسته ترين حاكم دولت تركي-آزربايجاني قاراقويونلو مي باشد.

- زبان ديپلماسي نادر شاه تركي بود. وي با تمام مخاطبين خويش، در ديدارهاي رسمي و يا غيررسمي از هر مليت و مذهبي (حتا با پاتريك ارمني و در فتح هندوستان) صرفا به تركي صحبت مينموده است. زبان حاكم بر قورولتاي مغان نيز تركي بوده است. نادرشاه خواندن و نوشتن به زبان فارسي دست و پاشكسته اي را بعدها در آخر عمر به آموزگاري ميرزا مهدي خان استرآبادي منشي مخصوص خود و تركولوق برجسته عصر فراگرفته است. بسياري از نقل قولهائي كه در كتب تاريخي از نادرشاه ميشود، ترجمه گفتار اصلي وي به زبان تركي است.

- علاوه بر سازماندهي ارتش دولت تركي افشاري، زبان فرماندهي و كاربردي اين ارتش نيز تركي بوده است. در اين قشون افراد عادي آن باشدان گئچه ن ناميده مي شده اند كه در عصر عباس ميرزاي قاجار به سرباز فارسي ترجمه شده است.

- دوره حاكميت وي همچنين دوره تاثير گسترده زبان تركي بر فارسي و نفوذ و ورود همه جانبه اصطلاحات و واژگان تركي در زبان فارسي است. در اين دوره همچنين كتب با ارزشي در باره گرامر و لغت تركي تاليف شده است. به عنوان نمونه منشي نادرشاه، ميرزا مهدي خان استرآبادي، كتاب مباني اللغت را در دستور زبان تركي و اثر برجسته سنگلاخ را در لغت تركي نگاشته و به نادرشاه افشار تقديم نموده است. ميرزا ذكي مشاور نادرشاه نيز گلچيني از مجموعه اشعار تركي مشتمل بر ده هزار بيت را تدوين كرده است.[1]

نادرشاه: شاهي و سروري در ايران، موروثي ايل جليل تركمان

نادرشاه افشار بنيانگذار دولت تركي -آزربايجاني افشار، از معدود حكمرانان داراي خودآگاهي و شعور ملي ترك در تاريخ ايران است. از جنبه فرهنگ تركي بين "سلطان احمد جلايري"، "جهان شاه قاراقويونلو"، "اوزون حسن آغ قويونلو"، "شاه اسماعيل صفوي"، "نادرشاه افشار" و "آغامحمد خان قاجار" كوچكترين فرقي موجود نميباشد. همه اين سلاطين آزربايجاني بر ترك و توركمان بودن خود واقف و بدان افتخار ميكرده اند. [2] در نادرشاه نيرومندي خودآگاهي ملي ترك و حميت اويماقيت قزلباشي-توركماني آشكارا ديده ميشود. نادرشاه به دفعات و از جمله در قورولتاي توركمان بر ترك بودن خود تاكيد كرده است. وي پس از حمله فرزندش رضا قلي ميرزا به شهر بلخ و تصرف آنجا، مكتوبي نوشته و به فرزند خويش امر كرده است كه از تعرض به سرزمين و كشور مغولان و تركان پرهيز نمايد. در نامه اي كه به تاريخ ١٧٤١ به سلطان عثماني محمود اول فرستاده است نيز خاطرنشان مي كند كه در جنگ هندوستان، تاج و تخت محمدشاه امپراتور را به سبب آنكه او از سلاله اي ترك بود به وي باز گردانده است.

نادرشاه به دفعات بر توركمان بودن خود - يكي از نامهايي كه بين قرون ٢٠-١٤ ميلادي براي ناميدن طوائف قزلباش آسياي صغير و آزربايجان و ايضا خلق ترك آزربايجان بكار رفته است - و دول آزربايجاني ماقبل خود و همچنين عثمانيان تاكيد نموده است. او در نامه اي به شيخ الاسلام عثماني شيخ مصطفي افندي شاهي و سروري در ايران را موروثي ايل جليل تركمان مي داند و مي گويد كه مردم: "... نواب همايون ما را به شاهي و سروري كه موروثي ايل جليل تركمان بود اختيار نمودند". در نامه اي ديگر به دولت عثماني در مورد باز پس گرفتن آزربايجان و عراق؛ از دولتهاي صفوي، آغ قويونلو، قاراقويونلو و دولت خويش با نام دول توركماني ياد كرده، چنين استدلال مي كند كه مناطق مزبور: " ... در ازمنه سالفه به سلاطين تركمان تعلق داشت كه به سبب اختلاف انگيزي شاه اسماعيل به دولت عليه عثمانيه انتقال يافته ...". او خاندان عثماني را نيز به عنوان بزرگترين خاندان توركمانها – گروهي كه منسوبيت خود بدانها را تاكيد ميكند- توصيف كرده و در نامه هاي متعددي به عثمانيها (كه برخي از آنها به تركي آزربايجاني نوشته شده اند)، از جمله به سلطان عثماني محمود اول و فرزندش، به دفعات بر ترك بودن خويش تاكيد نموده، از پيوندهاي زباني و تباري خود با حكمداران ترك عثماني و هندوستان سخن رانده و خويشاوندي قومي خويش با آنها را متذكر ميشود. (اين در حاليست كه در هيچكدام از مكتوبات عثمانيان خطاب به نادرشاه مشابه اين حسيات به چشم نميخورد كه حاكي از اين است كه يا رجال عثماني ملتفت اين علائق تباري نبوده اند و يا بدان اهميت نميداده اند). نادرشاه در دو نامه – يكي به تركي ديگري به فارسي- كه به صدراعظم عثماني حكيمزاده فرستاده است ذكر مي كند كه توركمانها (تركان آزربايجاني) و عوثمانيها از يك نژاد و اصل اند و در صدد رفع اختلافهاي بين اين دو دولت بر مي آيد.

پاسداري از هويت تركي

نادرشاه علاوه بر نامهايي مانند "اوگه­ده­ي"[3]، و "تيمور" [4] براي پسران خويش يكي را نيز بنام "اولدوز" (به معني ستاره) و يكي از نواده هاي خويش را "اوغورلوخان" ناميده است. اولدوز طبق اساطير تركي نياي تركان افشار و از فرزندان اوغوزخان ميباشد. وي حتي به امپراتور روس كاترين، نام تركي "آق بانو" را داده است. آنگونه كه از نامگذاريهاي خانواده نادرشاه ديده ميشود، والدين وي نيز داراي شعور ملي تركي بوده اند. نام يكي از برادران وي "بكتاش" و ديگري "بابير" است.

سعي در حفظ اتحاد ارضي آزربايجان

از اهميتهاي نادرشاه در تاريخ سياسي و فرهنگي تركهاي آزربايجاني يكي آنست كه وي موفق شده است كه اكثريت توده تركهاي آزربايجاني خاورميانه را (شرق تركيه، ايران، آزربايجان، خراسان، عراق و افغانستان) در زير چتر واحد اداره دولت تركي آزربايجاني واحدي جمع نموده و به وحدت رواني و ملي برساند.

نادر پس از آنكه با مقاومت و سرسختي عثمانيها در مقابل شناختن مذهب جعفري مواجه شد از اين خواست خود دست برداشت و بر خواست ديگرش دائر بر الحاق عراق و آزربايجان به خاك دولت تركي افشاري اصرار نمود. وي براي اثبات حقانيت خود چنين استدلال ميكرد كه مناطق مزبور بخصوص مناطق غربي آزربايجان كه به خاك عثماني ضميمه گشته بود[5] و نيز مركز تركان عراق كركوك-موصل در ازمنه سالفه به سلاطين توركمان تعلق داشت كه به سبب اختلاف انگيزي شاه اسماعيل به دولت عليه عثماني انتقال يافته است.  وي از دولت عثماني مي خواست كه در مقابل باز پس گفتن پيشنهاداتش در باره قبول مذهب جعفري، يكي از دو سرزمين عراق و آزربايجان را كه "في الحقيقه ارثي اين خيرخواه است، .... از راه يگانگي به اين دوست صادق الولا احسان و عطا فرمايند. البته نصف ديگر به آن دولت باهره، حلال خواهد بود." نادرشاه به دفعات براي الحاق مراكز ترك نشين موصل و كركوك به دولت تركي آزربايجاني افشاري، نيز مناطق بغداد، حله، سليمانيه، سامره، نجف و كربلا و غيره لشكركشي كرده، در ١٧٣٤ كركوك و اربيل را تصرف و به محاصره موصل اقدام و در سال ١٧٤٤ قارس را محاصره نموده است.

نادرشاه با شكست دادن عثمانيان يكپارچگي هر سه بخش ممالك آزربايجان (شمالي در قفقاز-آزربايجان، جنوبي در خاورميانه-ايران و غربي در آسياي صغير- تركيه امروزي) را هر چند براي مدت كوتاهي محقق كرده است. او كه با سياست تركيب و توحيد اراضي و تمركز اداري، سياست توسعه قدرت مركزي آزربايجان بر عليه روسيه و عثماني را اجرا مينمود، تشكيلات بيگلربيگي (تقسيمات اداري) عصر صفوي را تغيير داد و ولايات شمالي رود ارس (آزربايجان شمالي) تا دامنه هاي شمالي كوههاي قفقاز و ناحيه تا ساحل درياي سياه (آزربايجان غربي و يا آزربايجان تركيه) را ضميمه بيگلربيگي آزربايجان كرد و حكومت اين چند ايالت و ولايت را زير نام بيگلربيگي آزربايجان به برادر خود ابراهيم خان واگذار كرد.[6] ميرزا مهدي‌ خان‌استر آبادي‌ در كتاب ‌"جهانگشاي‌ نادري‌" در مورد حدود "ممالك آزربايجان‌" در دوره نادرشاه مي‌نويسد: "... سپهسالاري‌ و اختيار كل‌ ممالك‌ آزربايجان‌ را به‌ ظهيرالدوله‌ ابراهيمخان‌ برادر والا گهرعنايت‌ و مقرر داشتند كه‌ تمامي‌ بيگلربيكيان‌ و حكام‌ ولايات‌ آزربايجان‌ از حد قپلانكوه ‌(قاپلانتي در آزربايجان جنوبي‌) الي‌ آرپه‌ چاي‌ (آرپاچاي در تركيه) و منتهاي‌ داغستان‌ (در روسيه) و گرجستان‌ تابع‌ امر و نهي‌ او باشند. (تاريخ‌ نادري‌، جهانگشاي‌ نادري‌، استرآبادي‌، ميرزا مهدي‌ خان‌، ص‌ ١٣٦)[7] نادرشاه با اين اقدام، پس از شاه اسماعيل ختائي براي نخستين بار وحدت ارضي سه پارچه آزربايجان و يكپارچگي معنوي تركهاي آزربايجاني را هرچند براي مدت كوتاه و براي آخرين بار تحقق بخشيده است.

تاسيس نيروي دريايي آزربايجان و ايران

نادرشاه از نخستين شاهان ترك ايران و آزربايجان است كه به اهميت نيروي دريايي واقف شده است. او بنيانگذار نيروي دريايي مدرن دو كشور امروزي ايران و آزربايجان به شمار ميرود.[8] در عهد وي نيروي دريايي دولت آزربايجاني افشار در مقابله با لزگيها در درياي خزر و اعراب در جنوب تاسيس شده است. وي در راه توليد كشتيها و توپهاي جنگي لازم اين نيرو در داخل مرزهاي دولت افشاري سعي فراواني نمود و اقدام به ايجاد كارخانه كشتيسازي و توپسازي در كشور كرد. او باخريد، قبول هديه و حتي ربودن از ديگر كشورها موفق به ايجاد نيروي دريايي اي مركب از چهار كشتي بزرگ، سه كشتي متوسط، دو كشتي كوچك و تعداد بيشمار قايقهاي جنگي شد. انگليسها در سال ١٧٤٤ نيروي دريايي نادرشاه را مركب از سي كشتي جنگي و تعداد بيشمار قايقهاي جنگي برآورد كرده بودند (از ديگر شاهان ترك آزربايجاني كه اهميت خاصي به گسترش نيروي دريايي داده اند، ناصرالدين شاه قاجار است)[9].

گراميداشت نادرشاه افشار:

گفته مي شود كه مردم افغانستان - يكي از سرزمينهاي مغلوب- نادرشاه را جنايتكاري مي دانند كه زندگيشان را به آتش كشيده هستي شان را به تاراج داد و در خاك افغانستان نام "نادر" به ندرت بر كودكان گذارده ميشود، حتي پشتونها - پرشمارترين گروه ملي افغانستان - روزي در سال را به لعنت كردن وي اختصاص داده اند. اما اينسوتر نادرشاه در فرهنگ تركي و آزربايجاني و در ميان گروههاي گوناگون به علل بسيار متفاوتي گرامي داشته ميشود:

- توده هاي ترك وي را به عنوان سمبل جهانگشائي ترك و قهرمان ملي گرامي ميدارند. چهره نادرشاه در طول قرنها همواره يكي از نقشهاي بسيار محبوب بر فرشهاي بافته شده توسط ايلات و روستائيان ترك است.

- روشنفكران مليگراي ترك از نادرشاه به عنوان سمبل خودآگاهي و هويت تركي و دولتمداري آزربايجاني تجليل نموده اند. كاربرد زبان تركي در دولت آزربايجاني تركي افشاري در سطح ديپلماسي، نوشتاري و در چاپ پول؛ تاكيد وي بر هويت تركي و توركماني اش و بر گسترش روابط تركان ايران با تركان آسياي صغير و آسياي ميانه؛ جهد او در از ميان برداشتن دشمني هاي فرقه اي و مذهبي در جهان اسلام و ترك و تاسيس يكپارچگي ارضي سرزمين آزربايجان از نقطه هاي قوت وي براي اين گروه است.

- چپ ترك و آزربايجاني، همچنين تركان جعفري و علويان ترك به سبب اقدامات وي براي ايجاد دولتي عرفي و لائيك و قلع و قمع روحانيت زياده طلب و بنيادگراي شيعه امامي فارس از او تقدير نموده اند. يكي از نخستين نمايشنامه هاي جهان تورك و اسلام يعني تريلوق نادرشاه افشار، توسط نريمان نريمانوف در سال ١٨٩٩ (اصلا از افشارهاي اورميه، بعدها دبير كل حزب كمونيست آزربايجان و نخستين رئيس جمهور جمهوري سوسياليستي آزربايجان، عضو كميته مركزي اجرائي اتحادجماهير شوروي از ١٩٢٢، عضونامزد كميته مركزي حزب كمونيست شوروي بين ١٩٢٥-١٩٢٣) در گراميداشت جنبه هاي مثبت اين شاه آزربايجاني نوشته شده است. اين نمايش در زمان حكومت سوسيال دمكرات و لائيك آزادستان شيخ محمد خياباني بارها در تئاتر تبريز و به زبان تركي به صحنه رفته است.[10]

[1] - توحيد ملك‌زاده‌ ديلمقاني: مقاله "‌نادير شاه‌ افشار دؤورونده‌ تورك‌ ديل‌، اده­بييات‌ و كولتورونه‌ بير باخيش".‌

[2] - در منابع فارسي بين تركمن و تركان آزربايجاني توركمان فرق گذاشته نميشود و نتيجتا ايلات و دولتهاي ترك آزربايجاني مانند آق قويونلو، قاراقويونلو، صفوي، و قاجار به خطا تركمن ناميده ميشوند. اين منابع فارسي، به خطا ايل قزلباش افشار و در نتيجه دولت افشاري را نيز دولتي تركمن توصيف مي كنند. در حاليكه ايل افشار، جزء ايلات آزربايجاني توركمان، يعني قزلباش بوده و غير از ايل آوشار سني مذهب منسوب به خلق تركمن است.

[3] - اؤگه­ده­ي: (معادل اوختاي در تركي آزربايجاني)، نام فرزند چنگيز خان. اؤگه و يا اؤكه به معني بسيار دانا، فرزانه، شخص سالمند، بزرگ خلق و نامدار و وزير آمده است. ده­ي، داي، تاي و .... به معني صاحب خصلتي است. مانند كلمه چاغاتاي كه به معني شخص سفيد است. (چاغان به معني سفيد+ تاي). از همين ريشه است اؤكمه­ن به معني عاقل و باهوش؛ اؤكته به معني اشتباه ناپذير، آنچه كه به هدف اصابت مي كند؛ اؤكته­م به معني مغرور و مشهور، معروف و نيرومند؛ اؤتكه­ن به معني قهرمان، نيرومند.

[4]- تمور (فرم فارسي آن تيمور، فرم تركي آن دمير) كلمه اي مغولي –آلتائي به معاني آهن، سمبل شكست ناپذيري و سلامت. از همين ريشه است نامهاي تموچين (پسوند چين معادل پسوند دن در تركي، معادل آن به تركي دميرده­ن، به معني آهنين و يا دميرچي به معني آهنگر، نام اصلي چنگيز خان است)، تموگه، تموده­ر، تمولون.

[5] - حد غربي آزربايجان تاريخي در داخل خاك عثماني شهر ارزينجان است كه شاه اسماعيل حركت تاريخي خويش را به آسياي صغير از آنجا آغاز نموده است: "و حد آزربايجان من بردعه مشرقا الي ارزينجان مغربا و يتصل حدها من جهت الشمال ببلاد الديلم و الطرم". ياقوت حموي. معجم البلدان.

[6] - بك، بگ، بيگ، به­ي و بي كلمه هايي تركي به معناي امير بوده و در فرهنگ سياسي دول تركي عموما درجه اي بالاتر از آقا و پايين تر از خان و خاقان تركي است. (امروزه "به­ي" به معني آقا و "بك" به معني امير است). بيگلربيگي كه گاها معادل اولوس بيگي (صدر دولت) استعمال ميشده عنواني است كه از زمان دولت تركي – آزربايجاني ايلخاني بكار رفته و به معني اميرالمرا فارسي-عربي است. اين عنوان از زمان شاه عباس صفوي در دولت آزربايجاني صفوي و به تقليد از عثمانيان به معني امير بزرگترين منطقه اداري و نظامي -معمولا آزربايجان- بكار رفته است.

[7]- منابع پان ايرانيست و تز رسمي جمهوري اسلامي ادعا مي نمايد كه نام آزربايجان هرگز قبل از تاسيس دولت مساوات در آزربايجان شمالي براي ناميدن ماوراي ارس بكار نرفته است. حال آنكه علاوه بر دوره نادرشاه افشار و پيش از وي، حتي تا زمان فتحعليشاه قاجار نيز در دفاتر و اوراق رسمي مانند گذشته، ايالات ماوراي ارس جزء آزربايجان شمرده ميشد و نام باكو، شوشا، نخجوان، گنجه، لنكران، تفليس (پايتخت گرجستان كنوني)، ايروان (پايتخت ارمنستان كنوني) و دربند (جزء داغستان كنوني در روسيه) جزء ولايات آزربايجان نوشته ميشد. قاجارها به مدت طولاني تقسيمات ارضي دوره نادرشاه را عينا محافظه كردند. در اين دوره قسمت اعظم اراضي سرزمين آزربايجان ائتنيك داخل در ايالت آزربايجان بوده است. ايالت آزربايجان در جنوب شهرهاي قزوين، قم و اراك را شامل مي شد.

[8] - بر خلاف تلقي مرسوم وارث دولتهاي تركي اي مانند ايلكاني، جلايري، اتابكان، قاراقويونلو، آغ قويونلو، صفوي، افشار و قاجار پيش از آنكه دولت فارسگراي امروزي ايران باشد، جمهوري آزربايجان ميباشد. حتي از آنجائيكه خاندان هاي مزبور به لحاظ تباري و زباني و فرهنگي و مذهبي همه از تركهاي آزربايجاني بوده اند، دولت جمهوري آزربايجان ميتواند تنها وارث مستقيم دول تركي آزربايجاني فوق محسوب شود.

[9]- "در سال ١٨٨٣ ناصرالدين شاه به‌ فكر ايجاد نيروي دريايي در خليج عربي افتاده يكي از پسران مخبرالدوله را كه تحصيل‌كرده آلمان بود روانه‌ي آن كشور نمود و در نتيجه دو كشتي از دولت مذبور خريداري شد يكي بنام " شوش " با نيروي ٣٠٠ اسب كه اولي در خليج عربي و دومي در شط العرب سير مي‌كرد و همراه كشتي اول چند افسر آلماني و عده‌اي ملوان به ايران آمده بودند و قطعات كشتي دوم در خليج عربي سوار شده آماده كار گرديد".

[10] - تاريخ مختصر تئاتر ترك-آزربايجاني در ايران كه از نخستين تئاترهاي جهان اسلام، آزربايجان جنوبي و ايران بوده چنين است:

١٩٠٩- نخستين تئاتر حرفه اي در آزربايجان جنوبي، تبريز، سالن باغ ملي به افتخار انقلابي ترك، قهرمان خلق ستارخان.

١٩١٢- نخستين تروپ تئاتري تبريز بنام خيريه

١٩١٧- تروپ شرقلي، قليزاده رضا

١٩٢٠- تروپ جمعيت اصلاح و ترقي

١٩٢٦- تئاتر شير و خورشيد

١٩٢٥- تروپ آيينه عبرت

١٩٤٤- تروپ كميته روابط ايران و شوروي

١٩٤٦- حمله ارتش پهلوي به آزربايجان و اشغال آن. ممنوعيت زبان تركي، سوزانيدن كتب تركي، توقف تروپهاي تئاتري تبريز.